آنژیوگرافی قلب، روشی تشخیصی است که به پزشکان متخصص قلب کمک میکند تا عروق کرونری قلب را به طور دقیق بررسی کنند. این فرایند، مانند یک نقشه راه برای درمان بیماریهای قلبی عمل میکند و اطلاعات حیاتی در مورد تنگی عروق، انسداد یا سایر ناهنجاریهای عروق خونی فراهم میکند. در این راهنمای جامع، به بررسی کامل آنژیوگرافی قلب، شامل نحوه انجام، آمادگیهای لازم، مراقبتهای بعد از عمل و پاسخ به سوالات متداول میپردازیم تا شما با آگاهی کامل، برای انجام این روش آماده شوید.
آنژیوگرافی قلب چیست؟
آنژیوگرافی قلب، که با نامهای "کاتتریزاسیون قلبی" یا "آنژیوگرام" نیز شناخته میشود، یک روش تصویربرداری پزشکی است که با استفاده از اشعه ایکس و یک ماده حاجب (رنگ مخصوص) به پزشک اجازه میدهد تا عروق خونی قلب را به طور واضح مشاهده کند. در این روش، یک لوله نازک و انعطافپذیر به نام کاتتر از طریق یک رگ خونی (معمولاً در کشاله ران یا بازو) وارد بدن شده و به سمت قلب هدایت میشود. سپس، ماده حاجب از طریق کاتتر به داخل عروق کرونری تزریق شده و تصاویر اشعه ایکس از قلب گرفته میشود. این تصاویر به پزشک کمک میکنند تا محل و شدت تنگی یا انسداد عروق را تشخیص دهد. آنژیوگرافی، یک روش کلیدی در تشخیص بیماریهای عروق کرونری و برنامهریزی درمانهای مداخلهای مانند آنژیوپلاستی و استنتگذاری است.
چرا آنژیوگرافی قلب انجام میشود؟
آنژیوگرافی قلب معمولاً برای تشخیص و ارزیابی بیماریهای قلبی عروقی انجام میشود. این روش میتواند در موارد زیر مفید باشد:
- تشخیص علت درد قفسه سینه (آنژین صدری): آنژیوگرافی میتواند نشان دهد که آیا درد قفسه سینه ناشی از تنگی عروق کرونری است یا خیر.
- ارزیابی شدت بیماری عروق کرونری: این روش به پزشک کمک میکند تا میزان تنگی یا انسداد عروق را تعیین کند و بهترین روش درمانی را انتخاب کند.
- بررسی عملکرد دریچههای قلب: آنژیوگرافی میتواند اطلاعاتی در مورد عملکرد دریچههای قلب ارائه دهد.
- تشخیص نارسایی قلبی: در برخی موارد، آنژیوگرافی میتواند به تشخیص علت نارسایی قلبی کمک کند.
- بررسی عروق خونی پس از جراحی قلب یا آنژیوپلاستی: برای اطمینان از باز بودن عروق پس از انجام این روشها، آنژیوگرافی انجام میشود.
- ارزیابی عروق قبل از جراحی قلب: برای برنامهریزی دقیق جراحی بایپس عروق کرونری، آنژیوگرافی ضروری است.
- تشخیص بیماری های مادرزادی قلب: آنژیوگرافی میتواند در تشخیص و ارزیابی ناهنجاریهای مادرزادی عروق قلب مفید باشد.
به طور خلاصه، آنژیوگرافی قلب یک ابزار قدرتمند برای تشخیص و مدیریت بیماریهای قلبی عروقی است. با استفاده از این روش، پزشکان میتوانند اطلاعات دقیقی در مورد وضعیت عروق خونی قلب به دست آورده و بهترین روش درمانی را برای هر بیمار تعیین کنند. این اطلاعات شامل محل دقیق تنگی، میزان انسداد و وجود هرگونه ناهنجاری دیگر در عروق است که به پزشک در تصمیمگیری در مورد نیاز به آنژیوپلاستی، جراحی بایپس یا درمان دارویی کمک میکند.
چه کسانی به آنژیوگرافی قلب نیاز دارند؟
افرادی که دارای علائم یا شرایط زیر هستند، ممکن است نیاز به انجام آنژیوگرافی قلب داشته باشند:
- درد قفسه سینه (آنژین صدری) که با فعالیت بدتر میشود و با استراحت بهبود مییابد: این نوع درد، علامت شایع تنگی عروق کرونری است و نیاز به بررسی دقیق دارد.
- تنگی نفس یا خستگی غیرمعمول: این علائم میتوانند نشاندهنده کاهش جریان خون به قلب باشند.
- نتایج غیرطبیعی در آزمایشهای غیرتهاجمی مانند نوار قلب (ECG) یا تست ورزش: این آزمایشها میتوانند نشانههایی از مشکلات قلبی را نشان دهند که نیاز به بررسی بیشتر دارند.
- سابقه حمله قلبی: پس از حمله قلبی، آنژیوگرافی برای ارزیابی وضعیت عروق کرونری و تعیین نیاز به درمانهای بیشتر ضروری است.
- نارسایی قلبی: آنژیوگرافی میتواند به تعیین علت نارسایی قلبی و برنامهریزی درمان مناسب کمک کند.
- بیماریهای دریچهای قلب: در برخی موارد، آنژیوگرافی برای ارزیابی وضعیت عروق کرونری در بیماران مبتلا به بیماریهای دریچهای قلب انجام میشود.
- بیماریهای مادرزادی قلب: آنژیوگرافی میتواند در تشخیص و ارزیابی ناهنجاریهای مادرزادی عروق قلب مفید باشد.
پزشک شما با بررسی سابقه پزشکی، علائم و نتایج آزمایشهای شما، تصمیم خواهد گرفت که آیا آنژیوگرافی قلب برای شما مناسب است یا خیر. این تصمیمگیری بر اساس یک ارزیابی جامع از وضعیت قلبی شما و خطرات و مزایای احتمالی آنژیوگرافی انجام میشود.
نحوه انجام آنژیوگرافی قلب
آنژیوگرافی قلب معمولاً در بیمارستان یا مرکز تخصصی قلب و عروق انجام میشود. این روش معمولاً حدود 30 تا 60 دقیقه طول میکشد، اما ممکن است بسته به شرایط بیمار بیشتر طول بکشد. مراحل انجام آنژیوگرافی قلب به شرح زیر است:
- آمادهسازی: قبل از شروع آنژیوگرافی، پرستار یا تکنسین شما را برای انجام این روش آماده میکند. این شامل بررسی علائم حیاتی (فشار خون، ضربان قلب، تنفس)، گرفتن نمونه خون و تراشیدن موهای ناحیه ورود کاتتر (معمولاً کشاله ران یا بازو) است.
- بیحسی موضعی: پزشک ناحیه ورود کاتتر را با یک داروی بیحسی موضعی بیحس میکند. این کار باعث میشود که شما در حین قرار دادن کاتتر احساس درد نکنید.
- ورود کاتتر: پزشک یک برش کوچک در ناحیه بیحس شده ایجاد کرده و کاتتر را از طریق یک رگ خونی وارد بدن میکند. سپس، کاتتر را به سمت قلب هدایت میکند. در حین این کار، شما ممکن است احساس فشار یا کشیدگی خفیفی داشته باشید.
- تزریق ماده حاجب: هنگامی که کاتتر به عروق کرونری رسید، پزشک ماده حاجب را از طریق کاتتر به داخل عروق تزریق میکند. در این لحظه، شما ممکن است احساس گرما یا برافروختگی در بدن خود داشته باشید. این احساس طبیعی است و معمولاً ظرف چند ثانیه از بین میرود.
- تصویربرداری: همزمان با تزریق ماده حاجب، دستگاه اشعه ایکس از قلب شما تصویربرداری میکند. این تصاویر به پزشک کمک میکنند تا محل و شدت تنگی یا انسداد عروق را تشخیص دهد.
- خارج کردن کاتتر: پس از اتمام تصویربرداری، پزشک کاتتر را از بدن شما خارج میکند.
- بستن محل ورود کاتتر: پزشک محل ورود کاتتر را با استفاده از فشار دستی، دستگاههای بستن عروق یا بخیه میبندد. انتخاب روش بستن، بستگی به اندازه رگ و شرایط بیمار دارد.
آمادگیهای قبل از آنژیوگرافی قلب
قبل از انجام آنژیوگرافی قلب، باید به طور کامل با پزشک خود در مورد سابقه پزشکی، داروهایی که مصرف میکنید و هرگونه حساسیت دارویی صحبت کنید. همچنین، باید دستورالعملهای زیر را رعایت کنید:
- ناشتا بودن: معمولاً از 6 تا 8 ساعت قبل از آنژیوگرافی، نباید چیزی بخورید یا بنوشید. این کار برای جلوگیری از عوارض احتمالی ناشی از بیهوشی یا آرامبخشها انجام میشود.
- قطع مصرف داروها: ممکن است پزشک از شما بخواهد که مصرف برخی از داروها مانند داروهای رقیقکننده خون (وارفارین، آسپرین) یا داروهای دیابت را چند روز قبل از آنژیوگرافی قطع کنید. این کار برای کاهش خطر خونریزی در حین و بعد از عمل انجام میشود.
- انجام آزمایشهای لازم: قبل از آنژیوگرافی، باید آزمایشهای خون و ادرار را انجام دهید تا عملکرد کلیهها و سایر اندامهای شما بررسی شود. این آزمایشها به پزشک کمک میکنند تا از سلامت شما اطمینان حاصل کند و خطر عوارض جانبی را کاهش دهد.
- همراه داشتن مدارک پزشکی: مدارک پزشکی خود مانند نوار قلب (ECG)، اکوکاردیوگرافی و نتایج سایر آزمایشها را همراه داشته باشید. این مدارک به پزشک کمک میکنند تا سابقه پزشکی شما را به طور کامل بررسی کند و بهترین تصمیم درمانی را اتخاذ کند.
- همراه داشتن یک نفر: از یک نفر بخواهید که شما را به بیمارستان ببرد و پس از انجام آنژیوگرافی، شما را به خانه بازگرداند. به دلیل استفاده از آرامبخشها، رانندگی پس از آنژیوگرافی توصیه نمیشود.
مراقبتهای بعد از آنژیوگرافی قلب
پس از انجام آنژیوگرافی قلب، باید به مدت چند ساعت در بیمارستان یا مرکز درمانی تحت نظر باشید. پرستاران علائم حیاتی شما را به طور منظم بررسی میکنند و شما را از نظر هرگونه عوارض جانبی احتمالی تحت نظر قرار میدهند. همچنین، باید دستورالعملهای زیر را رعایت کنید:
- استراحت: به مدت 24 تا 48 ساعت پس از آنژیوگرافی، باید استراحت کنید و از انجام فعالیتهای سنگین خودداری کنید. این کار به جلوگیری از خونریزی و تسریع روند بهبودی کمک میکند.
- نوشیدن مایعات: برای کمک به دفع ماده حاجب از بدن، باید مقدار زیادی مایعات بنوشید. آب، آبمیوه و سایر نوشیدنیهای غیر الکلی میتوانند به این امر کمک کنند.
- مراقبت از محل ورود کاتتر: محل ورود کاتتر را تمیز و خشک نگه دارید. از بلند کردن اجسام سنگین یا انجام فعالیتهایی که ممکن است باعث خونریزی یا کبودی در محل ورود کاتتر شوند، خودداری کنید.
- مصرف داروها: داروهایی را که پزشک تجویز کرده است، طبق دستور مصرف کنید. این داروها ممکن است شامل داروهای ضد درد، داروهای رقیقکننده خون یا سایر داروهایی باشند که برای بهبود وضعیت قلبی شما تجویز شدهاند.
- مراجعه به پزشک: در صورت بروز هرگونه علائم غیرطبیعی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، خونریزی یا عفونت در محل ورود کاتتر، فوراً به پزشک مراجعه کنید. این علائم ممکن است نشاندهنده عوارض جانبی جدی باشند که نیاز به درمان فوری دارند.
عوارض احتمالی آنژیوگرافی قلب
آنژیوگرافی قلب یک روش ایمن است، اما مانند هر روش پزشکی دیگری، ممکن است با عوارض جانبی همراه باشد. عوارض احتمالی آنژیوگرافی قلب عبارتند از:
- خونریزی یا کبودی در محل ورود کاتتر: این عارضه شایعترین عارضه آنژیوگرافی است و معمولاً خفیف است.
- عفونت در محل ورود کاتتر: این عارضه نادر است، اما در صورت عدم رعایت بهداشت میتواند رخ دهد.
- واکنش آلرژیک به ماده حاجب: این عارضه نادر است، اما در صورت حساسیت به ماده حاجب میتواند جدی باشد.
- آسیب به عروق خونی: این عارضه نادر است، اما در صورت وجود بیماریهای عروقی میتواند رخ دهد.
- ضربان قلب نامنظم (آریتمی): این عارضه نادر است و معمولاً موقتی است.
- حمله قلبی: این عارضه بسیار نادر است و معمولاً در بیماران با بیماریهای قلبی شدید رخ میدهد.
- سکته مغزی: این عارضه بسیار نادر است و معمولاً در بیماران با بیماریهای عروقی شدید رخ میدهد.
- آسیب کلیوی: این عارضه نادر است و معمولاً در بیماران با بیماریهای کلیوی رخ میدهد.
خوشبختانه، عوارض جدی آنژیوگرافی قلب نادر هستند. پزشک شما قبل از انجام آنژیوگرافی، در مورد خطرات و مزایای این روش با شما صحبت خواهد کرد. آگاهی از این خطرات و مزایا به شما کمک میکند تا تصمیم آگاهانهای در مورد انجام آنژیوگرافی بگیرید.
آنژیوگرافی قلب از طریق کشاله ران یا بازو؟
آنژیوگرافی قلب میتواند از طریق دو مسیر اصلی انجام شود: کشاله ران (فمورال) یا بازو (رادیال). انتخاب مسیر بستگی به عوامل مختلفی از جمله وضعیت بیمار، تجربه پزشک و تجهیزات موجود دارد.
- آنژیوگرافی از طریق کشاله ران: در این روش، کاتتر از طریق یک رگ خونی در کشاله ران وارد بدن میشود. این روش به طور سنتی رایجتر بوده است و امکان استفاده از کاتترهای بزرگتر را فراهم میکند. با این حال، خطر خونریزی و کبودی در محل ورود کاتتر در این روش بیشتر است.
- آنژیوگرافی از طریق بازو: در این روش، کاتتر از طریق یک رگ خونی در بازو وارد بدن میشود. این روش در سالهای اخیر محبوبیت بیشتری پیدا کرده است، زیرا خطر خونریزی و کبودی در محل ورود کاتتر در این روش کمتر است. همچنین، بیمار میتواند پس از انجام آنژیوگرافی، زودتر راه برود و به فعالیتهای روزمره خود بازگردد.
پزشک شما با در نظر گرفتن شرایط شما، بهترین مسیر را برای انجام آنژیوگرافی انتخاب خواهد کرد. این انتخاب بر اساس ارزیابی دقیق از وضعیت عروقی شما و مزایا و معایب هر دو روش انجام میشود.
نتایج آنژیوگرافی قلب
نتایج آنژیوگرافی قلب معمولاً بلافاصله پس از انجام این روش در دسترس هستند. پزشک شما نتایج را با شما در میان خواهد گذاشت و در مورد گزینههای درمانی مناسب با شما صحبت خواهد کرد. اگر آنژیوگرافی نشان دهد که شما دارای تنگی یا انسداد عروق کرونری هستید، ممکن است نیاز به انجام آنژیوپلاستی (باز کردن عروق با بالون و استنت) یا جراحی بایپس عروق کرونری داشته باشید. پزشک شما بر اساس نتایج آنژیوگرافی و وضعیت کلی شما، بهترین روش درمانی را پیشنهاد خواهد کرد.
مقایسه آنژیوگرافی قلب با سایر روشهای تشخیصی
علاوه بر آنژیوگرافی قلب، روشهای تشخیصی دیگری نیز برای ارزیابی بیماریهای قلبی عروقی وجود دارند. برخی از این روشها عبارتند از:
- نوار قلب (ECG): یک آزمایش ساده و غیرتهاجمی است که فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند.
- تست ورزش: یک آزمایش استرس است که در آن بیمار بر روی تردمیل یا دوچرخه ثابت ورزش میکند و فعالیت الکتریکی قلب و فشار خون او در حین ورزش کنترل میشود.
- اکوکاردیوگرافی: یک روش تصویربرداری است که از امواج صوتی برای ایجاد تصاویر از قلب استفاده میکند.
- سیتی آنژیوگرافی قلب: یک روش تصویربرداری است که از اشعه ایکس و کامپیوتر برای ایجاد تصاویر دقیق از عروق کرونری استفاده میکند.
هر یک از این روشها دارای مزایا و معایب خاص خود هستند. آنژیوگرافی قلب به عنوان یک روش تهاجمی، دقیقترین اطلاعات را در مورد وضعیت عروق کرونری فراهم میکند، اما با خطرات بیشتری نیز همراه است. سایر روشها غیرتهاجمی هستند و خطرات کمتری دارند، اما ممکن است اطلاعات کمتری را ارائه دهند. انتخاب روش تشخیصی مناسب، بستگی به شرایط بیمار و نظر پزشک دارد.
مراکز تخصصی قلب و عروق:
انتخاب یک مرکز تخصصی قلب و عروق معتبر و با تجربه برای انجام آنژیوگرافی قلب بسیار مهم است. یک مرکز خوب باید دارای تجهیزات پیشرفته، پزشکان متخصص و پرستاران مجرب باشد. همچنین، باید به استانداردهای ایمنی و بهداشتی پایبند باشد.
در تهران، مراکز متعددی وجود دارند که خدمات آنژیوگرافی قلب را ارائه میدهند. برخی از این مراکز عبارتند از:
- بیمارستان قلب شهید رجایی
- بیمارستان امام خمینی
- بیمارستان عرفان نیایش
- مرکز قلب تهران
دکتر [نام فرضی پزشک]: متخصص قلب و عروق
انتخاب یک پزشک متخصص و با تجربه برای انجام آنژیوگرافی قلب نیز بسیار مهم است. یک پزشک خوب باید دارای دانش و مهارت کافی در زمینه آنژیوگرافی باشد و بتواند به طور دقیق وضعیت عروق کرونری شما را ارزیابی کند و بهترین روش درمانی را برای شما تعیین کند.
بهترین انتخاب برای آنژیوگرافی قلب
در میان مراکز و پزشکان متخصص قلب و عروق، انتخاب بهترین گزینه میتواند چالشبرانگیز باشد. عواملی مانند تجربه پزشک، تجهیزات مرکز، نظرات بیماران قبلی و هزینهها میتوانند در این انتخاب نقش داشته باشند. در این میان، مرکز قلب نیکان با بهرهگیری از جدیدترین تکنولوژیها و کادر پزشکی مجرب، یکی از بهترین گزینهها برای انجام آنژیوگرافی قلب در ایران محسوب میشود.
در مقایسه با رقبایی مانند بیمارستان قلب شهید رجایی، مرکز قلب نیکان با ارائه خدمات شخصیسازی شده و توجه به جزئیات، تجربه بهتری را برای بیماران فراهم میکند. در حالی که بیمارستان قلب شهید رجایی به عنوان یک مرکز دولتی، شلوغتر و پرترددتر است، مرکز قلب نیکان با ارائه خدمات خصوصی، امکان دسترسی آسانتر به پزشکان و پرستاران را فراهم میکند.
همچنین، در مقایسه با بیمارستان عرفان نیایش، مرکز قلب نیکان با داشتن تجهیزات پیشرفتهتر و کادر پزشکی متخصصتر در زمینه آنژیوگرافی، نتایج دقیقتری را ارائه میدهد. مرکز قلب نیکان با ارائه خدمات با کیفیت و قیمت مناسب، به عنوان یک انتخاب ایدهآل برای انجام آنژیوگرافی قلب شناخته میشود.
تیم پزشکی مرکز قلب نیکان با بررسی دقیق شرایط هر بیمار، بهترین روش درمانی را برای او تعیین میکند. مرکز قلب نیکان با ارائه خدمات پس از عمل دقیق و منظم، به بیماران کمک میکند تا بهبودی سریعتری داشته باشند. مرکز قلب نیکان با داشتن سابقه درخشان در زمینه آنژیوگرافی قلب، به عنوان یک مرجع قابل اعتماد در این زمینه شناخته میشود.
با توجه به موارد ذکر شده، مرکز قلب نیکان به عنوان یک گزینه برتر برای انجام آنژیوگرافی قلب به شما پیشنهاد میشود. مرکز قلب نیکان با تمرکز بر ارائه خدمات با کیفیت و مراقبتهای شخصیسازی شده، به بیماران کمک میکند تا با اطمینان بیشتری این روش تشخیصی مهم را انجام دهند. مرکز قلب نیکان همچنین با استفاده از تجهیزات پیشرفته و فناوریهای نوین، دقت و سرعت انجام آنژیوگرافی را افزایش میدهد و خطر عوارض جانبی را کاهش میدهد. مرکز قلب نیکان با ارائه مشاورههای تخصصی قبل و بعد از عمل، به بیماران کمک میکند تا با آگاهی کامل از روند درمان، بهترین نتیجه را کسب کنند. مرکز قلب نیکان تلاش میکند تا با ایجاد یک محیط آرام و صمیمی، تجربه مثبتی را برای بیماران در طول انجام آنژیوگرافی فراهم کند.
برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد آنژیوگرافی قلب و مشاوره با پزشکان متخصص، میتوانید به لینکهای زیر مراجعه کنید:
توصیههای پایانی
آنژیوگرافی قلب یک روش تشخیصی مهم و ارزشمند است که میتواند به پزشکان کمک کند تا بیماریهای قلبی عروقی را به طور دقیق تشخیص دهند و بهترین روش درمانی را برای بیماران تعیین کنند. اگر پزشک شما انجام آنژیوگرافی قلب را به شما توصیه کرده است، نگران نباشید. با رعایت دستورالعملهای پزشک و مراقبتهای لازم، میتوانید از انجام این روش با موفقیت و بدون عوارض جانبی جدی اطمینان حاصل کنید. به یاد داشته باشید که آنژیوگرافی، گامی مهم در جهت حفظ سلامت قلب شماست و میتواند به تشخیص و درمان به موقع بیماریهای قلبی کمک کند.
سوالات متداول آنژیوگرافی قلب
آیا آنژیوگرافی قلب دردناک است؟
در حین انجام آنژیوگرافی قلب، شما ممکن است احساس فشار یا کشیدگی خفیفی داشته باشید. همچنین، در هنگام تزریق ماده حاجب، ممکن است احساس گرما یا برافروختگی در بدن خود داشته باشید. با این حال، به دلیل استفاده از بیحسی موضعی، شما نباید احساس درد کنید. پس از انجام آنژیوگرافی، ممکن است در محل ورود کاتتر احساس درد یا ناراحتی داشته باشید که با مصرف داروهای مسکن قابل کنترل است.
چه مدت طول میکشد تا پس از آنژیوگرافی به حالت عادی بازگردم؟
اکثر افراد میتوانند ظرف 24 تا 48 ساعت پس از آنژیوگرافی به فعالیتهای روزمره خود بازگردند. با این حال، باید از انجام فعالیتهای سنگین به مدت چند روز خودداری کنید. همچنین، باید محل ورود کاتتر را تمیز و خشک نگه دارید و از بلند کردن اجسام سنگین یا انجام فعالیتهایی که ممکن است باعث خونریزی یا کبودی در محل ورود کاتتر شوند، خودداری کنید.
آیا میتوانم پس از آنژیوگرافی رانندگی کنم؟
معمولاً توصیه میشود که به مدت 24 ساعت پس از آنژیوگرافی از رانندگی خودداری کنید. این به این دلیل است که ممکن است در محل ورود کاتتر احساس درد یا ناراحتی داشته باشید و همچنین ممکن است داروهای مسکن مصرف کرده باشید که باعث خوابآلودگی شما شوند.
چه زمانی باید با پزشک خود تماس بگیرم؟
در صورت بروز هرگونه علائم غیرطبیعی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، خونریزی یا عفونت در محل ورود کاتتر، فوراً به پزشک مراجعه کنید. همچنین، اگر در مورد هر یک از جنبههای آنژیوگرافی قلب سوالی دارید، با پزشک خود تماس بگیرید.
آیا آنژیوگرافی قلب خطرناک است؟
آنژیوگرافی قلب یک روش ایمن است، اما مانند هر روش پزشکی دیگری، ممکن است با عوارض جانبی همراه باشد. عوارض جدی آنژیوگرافی قلب نادر هستند. پزشک شما قبل از انجام آنژیوگرافی، در مورد خطرات و مزایای این روش با شما صحبت خواهد کرد.